luchtmens

online literair tijdschrift


  • Tot bezit

    Tot bezit

    In het voorjaar van 2022 verwelkomde ik dichter en filosoof Shari Van Goethem voor een korte schrijfresidentie in Roeselare. We bezochten er op uitnodiging het Eden Kunstenfestival en lieten ons inspireren door creaties van binnen- en buitenlandse kunstenaars over de universele thema’s in Genesis en door de verschillende interpretaties van de tuin van Eden.

    Hieruit volgde een intense samenwerking waarbij we twee jaar lang in dialoog op zoek gingen naar een manier om de gelaagdheid van Eden via poëzie aan het licht te laten komen. We schreven een alternatief scheppingsverhaal, legden schuld en onschuld in de weegschaal, wierpen schaamte op om die meteen ook weer te bezweren. Daagden elkaar uit dat stukje oergrond steeds verder open te breken om de krijtlijnen van wat er op het spel staat bloot te leggen. Eden werd zowel een plaats van troost als een bron van conflict waarin het heilige en het wereldse, het ideale en het werkelijke voortdurend in elkaar overliepen.

    Kunstenfestival Eden (Cultuur@Kerk-in-Roeselare)

    Waar schaduw uit de bomen valt (2024, Uitgeverij P), de bundel waarin onze gedichten uiteindelijk een plek kregen, werd onze poging om de tuin als een dynamisch landschap-in-beweging verder te laten leven, niet als een statische plaats waar alles volmaakt en perfect is, maar als een ruimte waarbinnen het mogelijk is de mens een plaats toe te kennen ten overstaan van een wereld voortdurend in verandering.

    Deze ‘samenzang’, zoals Dietske Geerlings het zo mooi benoemde in haar recensie op Tzum, kon alleen tot stand komen door voortdurend af te stemmen, waarheden in vraag te stellen, perspectieven om te keren, elkaars eigenheid en eigen stijl te respecteren. Het is net deze gedeelde intense betrokkenheid die ervoor zorgde dat de verzen van beide stemmen gingen samenhoren, gaandeweg in elkaar begonnen over te lopen.

    Toen interviewster Heleen Debruyne me op de eerste bundelvoorstelling vroeg wat mij tijdens het schrijfproces opgevallen was aan de stijl van Shari, antwoordde ik zonder aarzelen dat ik onder de indruk was geweest van haar vermogen om met zeer weinig woorden een zeer grote betekenisruimte te openen. Shari schrijft spaarzaam, bijna terughoudend, maar precies in die soberheid ontvouwt zich een hele wereld.

    Haar poëzie suggereert meer dan ze benoemt en vertrouwt erop dat betekenis ook ontstaat in wat wordt weggelaten, in de stilte tussen de woorden. En ik geef toe, er zijn natuurlijk nog best wat dichters die deze gave toebedeeld zijn, maar dat doet niets af aan de geheel eigen filosofische en soms haast spirituele manier waarop Shari deze betekenisruimte laat oplichten en verder uitdijen. Het korte gedicht Tot bezit, mee opgenomen in de bundel en hieronder terug te vinden, is hier voor mij een treffend voorbeeld van.

    Tot bezit

    een aanraking is uitgesloten
    zonder tegendruk, ook al draag je
    de heilige grond van een ander
    in je open handen naar de top
    van een berg, je palm is weerstand
    die je op kunt drijven, door je vingers
    dicht te knijpen, tot je schendt
    wat is gewijd

    Dit gedicht ontvouwt zich als een bijna ascetische beschouwing over onze relatie tot de ander, over hoe zorgzaam we die tot stand brengen en welke rol macht en verantwoordelijkheid hierin spelen. De openingsregel – ‘een aanraking is uitgesloten / zonder tegendruk’ – zet meteen de toon: nabijheid is nooit neutraal. Elke vorm van dragen, vasthouden of beschermen impliceert een spanningsveld (druk – tegendruk) en brengt dus meteen ook risico’s met zich mee. De lezer wordt van bij aanvang geconfronteerd met de dunne scheidingslijn tussen eerbied en het miskennen of aantasten ervan.

    Met beelden die zowel concreet als gelaagd zijn bouwt Shari dit spanningsveld verder uit. De verwijzing naar ‘de heilige grond van een ander’ is intiem en lichamelijk, maar opent het gedicht naar grotere, collectieve thema’s. De hand die ‘de heilige grond van een ander / in je open handen naar de top / van een berg’ draagt, is tegelijk een haast ritueel beeld van zorg en opoffering, en van subtiele machtsuitoefening. Die open hand lijkt onschuldig, maar blijkt dat niet te zijn. Zelfs een palm is ‘weerstand’, een oppervlak dat richting geeft, stuurt en vormgeeft. In dat ene woord wordt een hele ethiek samengebald.

    Juist hier toont zich de kracht van Shari Van Goethems stijl. De metafoor van de palm en de vingers die zich sluiten, maakt zonder omhaal voelbaar hoe nabijheid kan omslaan in beheersing. Wat begint als dragen, eindigt in knijpen; wat bedoeld is als zorg, wordt bezit. Die overgang wordt niet uitgelegd of uitgesponnen, maar eenvoudigweg getoond, waardoor de lezer zelf de ongemakkelijke implicaties moet doorvoelen. De regel ‘tot je schendt / wat is gewijd’ klinkt daardoor niet moraliserend, maar als een sobere waarschuwing: goede bedoelingen beschermen niet tegen schade of misbruik.

    Ook op relationeel niveau blijft het gedicht opvallend open. Het stelt vragen zonder ze te beantwoorden: Hoe blijf je nabij zonder de ander te beperken? Hoe neem je verantwoordelijkheid zonder autonomie te ondermijnen? De bergtop suggereert een hoger doel – groei, verheffing, redding – maar precies dat ideaal vergroot de druk. De ander dreigt niet meer gedragen te worden om zichzelf, maar om wat hij of zij moet worden. Met enkele zorgvuldig gekozen beelden wordt zo een complex netwerk van betekenissen zichtbaar gemaakt.

    De titel Tot bezit versterkt deze lezing op een bijna onopvallende manier. Het woord ‘tot’ markeert een grens die langzaam en ongemerkt wordt overschreden. Bezit verschijnt niet als een bewuste daad, maar als het resultaat van te veel vasthouden. In die zin belichaamt het gedicht precies wat mij tijdens het gezamenlijke schrijfproces zo trof aan Shari Van Goethems werk, namelijk haar vermogen om met weinig woorden zo veel te laten gebeuren.

    Het gedicht weigert eenvoudige antwoorden en blijft hangen in een fragiele balans. Hoe geef je ruimte zonder los te laten, hoe draag je zonder te bezitten? In die open spanning schuilt de kracht van zowel dit gedicht als haar poëtica. De dichter dwingt de lezer niet tot een conclusie, maar tot aandacht, tot het nauwkeurig bekijken van de eigen handen en het voelen van de druk die zij uitoefenen. Precies daar, waar het heilige niet vastligt maar kwetsbaar wordt door menselijke handen, sluit het gedicht aan bij een groter project dat Eden niet benadert als een verloren paradijs, maar als een morele en existentiële proefruimte.

    Wie vandaag de ecologische crisis onder ogen ziet, voelt hetzelfde dilemma. We willen de aarde omarmen als een kostbaar geschenk terwijl industrieën bossen kappen, rivieren vervuilen en ecosystemen uitputten. Activisten en klimaatbewuste burgers proberen kwetsbare gemeenschappen te steunen, bossen te behouden, oceanen schoon te houden, terwijl hun inspanningen voortdurend worden uitgedaagd door economische belangen, uitputting van natuurlijke hulpbronnen en politieke inertie. Het is voor hulpverleners ook voortdurend zoeken naar het juiste evenwicht tussen zorg en controle, tussen steun bieden en zich ervoor te behoeden het zelfbeschikkingsrecht van anderen te schenden.

    Te veel vasthouden – een te directe interventie, een te sterke controle – kan net zo schadelijk zijn als niets doen. Het heilige dat men wil beschermen, wordt dan versmacht. De regel ‘een aanraking is uitgesloten / zonder tegendruk’ is in dit opzicht sprekend. Actie of interventie in een systeem roept altijd een reactie op, en wie de lasten van armoede, migratie of klimaatverandering ziet, kan niet blind blijven voor de consequenties ervan.

    Tot bezit is een gedicht dat de lezer direct in een wereld plaatst waar aanraking en verantwoordelijkheid gewicht hebben. Het draagt een spanning die tegelijkertijd fysiek, emotioneel en ethisch is. In de hand die iets heiligs vasthoudt gaat een universele waarheid schuil: wie bezit of zorg wil dragen, loopt altijd het risico te versmachten wat hij probeert te eren.

    Collage: Shari Van Goethem

    Bron: Shari Van Goethem & Edward Hoornaert, Waar schaduw uit de bomen valt, Uitgeverij P, 2024

    Auteur artikel: Edward Hoornaert

  • Visser van Ma Yuan

    Visser van Ma Yuan

    Milan Kundera suggereert in zijn boek ‘De ondraaglijke lichtheid van het bestaan’ dat wat mooi is in het leven vaak ontstaat door toeval: ontmoetingen, liefdes, beslissende momenten gebeuren zonder noodzaak of voorbestemming. Omdat ze niet moeten gebeuren (es könnte auch anders sein), kennen we ze een fragiele, unieke schoonheid toe. Toevalligheid hoort bij de lichtheid van het bestaan. Als niets noodzakelijk is en alles ook anders had kunnen lopen, is het leven licht en vol betovering, maar ook onzeker. Die lichtheid maakt schoonheid mogelijk, maar maakt haar tegelijk ook vluchtig en kwetsbaar.

    Volgens Kundera kan de mens terecht verweten worden ‘dat hij in zijn leven van alledag blind is voor dergelijke toevalligheden’. Anderzijds zorgt coïncidentie (‘het mysterieuze samenkomen van toevalligheden’) ervoor dat de mens zijn leven volgens de wetten van de schoonheid gaat vormgeven, componeren:

    ‘De mens, geleid door zijn gevoel voor schoonheid’, verandert een toevallige gebeurtenis (Beethovens muziek, dood op het station) in ‘een motief dat voortaan in de compositie van zijn leven blijft. Hij keert ernaar terug, herhaalt het, wijzigt het en bouwt het uit als een componist het thema van zijn sonate’. (Kundera M.,  De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Ambo|Anthos, 2023, p. 69)

    Het toeval wil dat ik mezelf onlangs, tijdens een zoektocht naar een ander boek en na wat omzwervingen, de dichtbundel Van de afgrond en de luchtmens van Lucebert cadeau deed ter gelegenheid van mijn verjaardag – elk excuus om een nieuw boek te kopen is immers goed. Dat ik kort daarna het vliegtuig nam naar het Verre Oosten om daar in alle rust Kerstmis te gaan vieren en dat de roes van mijn vlucht op grote hoogte naar de andere kant van de wereld me terugvoerde naar het bezwerende slotgedicht van voornoemde bundel: Visser van Ma Yuan.

    Ik besloot niet blind te blijven voor zo veel toevalligheden. Boven de afgrond van de leegte ontstond het idee om Luchtmens volgens de wetten van de schoonheid vorm te geven – met grond onder de voeten en een hoofd dat hemelt – en hem een bijzondere plek te geven, een plek waarnaar men steeds weer kan terugkeren. Een rustpunt, zo je wil, van waaruit alles in beweging komt, zoals Lucebert laat zien in dit gebalde gedicht:

    Visser van Ma Yuan

    onder wolken vogels varen
    onder golven vliegen vissen
    maar daartussen rust de visser

    golven worden hoge wolken
    wolken worden hoge golven
    maar intussen rust de visser

    (Lucebert)

    Luceberts gedicht Visser van Ma Yuan – uit de bundel Over de afgrond en de luchtmens (1953) – is een uitzonderlijk helder en tegelijk gelaagd slotakkoord aan het einde van een bundel die voor het grootste deel wordt gekenmerkt door een vrije, experimentele stijl. Juist daarom valt dit gedicht op: een minimum aan woorden die tot samenspel komen in een bijna klassieke structuur (twee terzinen van achtlettergrepige verzen). Maar zoals vaak bij Lucebert is deze eenvoud misleidend. Het gedicht is opgebouwd uit herhaling, spiegeling en omkering, en precies daarin schuilt zijn kracht. Van het gedicht gaat een rust uit die alleen kan bestaan binnen een wereld die voortdurend van vorm verwisselt.

    Met de titel verwijst Lucebert expliciet naar het schilderij Visser aan een winters meer (1195) van Ma Yuan, één van de Vier Meesters van de Zuidelijk Song (1127-1279), bekend om zijn shan shui-landschapsschilderingen in gewassen inkt waarbij het afbeelden van bergen en rivieren/meren centraal staat. Op de voorgrond van zijn schilderijen is vaak wel een scherper afgetekende, eenzame figuur (een filosoof of visser) te zien, maar vooral in functie van het contrast met de massieve bergcontouren op de achtergrond, die als dominante tegenhanger in vervagende inktranden zijn aangebracht.Ma Yuan beoogde in de eerste plaats een gevoel van eindeloze ruimte, waarin zelfs bergen leken op te lossen. Zo kwam het mystieke karakter sterker tot uitdrukking en werd een sfeer van overweldigende grootsheid opgeroepen. De mens is in dat opzicht in zijn schilderijen slechts een klein accent, een aandachtspunt in een ontzagwekkende leegte.

    Visser aan een winters meer (1195) van Ma Yuan, Bron: Wikimedia Commons

    Hierbij dient nog aangemerkt dat de visser in de Chinese schilderkunst en in de klassieke Chinese poëzie kan doorgaan voor een archetype. Hij staat symbool voor onafhankelijkheid, vrijheid en innerlijke wijsheid. Houdt zich ver van hofintriges en observeert de wereld vanop een afstand. Door zijn ‘wereldvreemdheid’ staat hij net dichter bij het wezen van de wereld. Deze bepaalt het bewustzijn van de visser niet. Integendeel, het bewustzijn van de visser zwenkt vrij door de wereld heen. Dit archetype gaat terug tot de Chinese dichter Tao Yuanming (365–427) en de periode van de Tang-poëzie (618-907), het gouden tijdperk van de Chinese poëzie, en laat zien dat echte vrijheid voortkomt uit een rustige geest, niet uit extern handelen.

    In Visser van Ma Yuan echoot niet alleen het beeld van Ma Yuan’s schilderij maar ook het archetype sterk: een kleine menselijke aanwezigheid, stil en geconcentreerd, omringd door een immens en in transformatie verkerend landschap. Ook in Luceberts gedicht contrasteert de rust van de visser met de verschuivende hemel en zee. Het gedicht opent met het beeld van vogels die varen en vissen die vliegen, een omkering die niet bedoeld is als surrealistisch effect, maar zich inschrijft in een droomlogica. De bewegingen van lucht en water wisselen van eigenschappen, maar de visser blijft onverstoord. De rust ontstaat dus niet ondanks, maar dankzij de voortdurende metamorfose van de wereld.

    In een brief van december 1968 waarin Lucebert zich tot letterkundige Aldert Walrecht richtte, schrijft de dichter dat de visser – wiegend op het water – in een halfslaap verzonken is, hij ‘doet een dutje en droomt en het is de droom die hem veroorlooft de wereld om en om te keren’. Lucebert beschrijft de setting voorts als een ‘drempelsituatie’ die vanuit een gevoel van leegte een overgang bewerkstelligt. Net zoals we dit zouden kunnen ervaren ‘als we letterlijk waren verplaatst in de situatie die de schildering weergeeft’. Het moment van rust is evenwel fragiel want ‘de visser kan gewoon weer wakker worden uit zijn dommel en dat zal hij, als de vis bijt!’, aldus Lucebert in diezelfde brief. (Anbeek, T., Goedegebuure, J., & Vervaeck, B. (2014). Lexicon van literaire werken (1989–2014))

    Het tweeluik van de strofen versterkt het idee van een droom die terugkeert in spiralen. De tweede strofe herhaalt de eerste, maar keert de volgorde van de elementen om. De wereld blijft in transformatie, maar de visser blijft identiek (‘maar intussen rust de visser’). Terwijl de wereld volop in beweging is, blijft het innerlijke subject zacht verankerd in zichzelf. Visser van Ma Yuan is niet zozeer een hommage aan een schilder, maar een kleine oefening in kijken. De lezer wordt uitgenodigd om in de wiegende rust van de visser zelf plaats te nemen en de wereld, voor even, zachtjes van gedaante te zien veranderen.

    Het Chinees-classicistische vissersbeeld dat in Luceberts Visser van Ma Yuan meeklinkt, wordt nog pregnanter wanneer men het gedicht plaatst naast een van de beroemdste visserstaferelen uit de Chinese literatuur van de hand van Liu Zongyuan, dat ik voor de gelegenheid vertaalde:

    Duizend bergen, geen vogel meer in vlucht
    Tienduizend paden, elk spoor van mensen uitgewist
    Een eenzame boot, een oude man met strooien mantel en bamboehoed
    Vist alleen in de koude, besneeuwde rivier

    In dit vierregelige titelloze gedicht bevindt de visser zich in een wereld die tot volledige stilte is gekomen. Er zijn geen vogels, geen mensen, enkel sneeuw en water. Een wereld die objectief haast leeg is, maar subjectief geladen met contemplatie. De visser is hier niet slechts iemand die vist, maar een symbool van zelfgekozen afzondering. Hij is een mens die zich teruggetrokken heeft uit de wereld, niet als vlucht maar als morele en spirituele keuze of, meer nog, de dichter die zich afkeert van het ‘lawaai’ van het hof en de politieke verwikkelingen die voor ongewenste afleiding zorgen.  

    De figuur van de visser is hier haast een toonbeeld van stoïcijnse aanvaarding. De wereld is koud, leeg, verlaten, maar de visser zelf blijft ongevoelig voor de omstandigheden. Hij vist eenvoudig verder, onafgebroken, zonder verzet of verlangen naar een andere wereld. Zijn houding beschrijft geen somberheid maar een innerlijke gelijkmoedigheid. Hij laat zich niet door uiterlijke beproevingen uit zijn rust halen. Het is die houding van stille volharding die in de Chinese traditie zo vaak met wijsheid wordt geassocieerd.

    Sneeuw op de rivier, Liu Zongyuan (Kalligrafie: Jiang Xue)

    Waar Liu Zongyuan’s visser een kalm middelpunt vormt in een objectief ijzige wereld, is Luceberts wereld juist constant in beweging en omkering: vogels varen, vissen vliegen, wolken worden golven. Toch blijft ook híér de visser onverstoorbaar rusten. Maar zijn rust heeft een andere bron. Geen uiterlijke gelijkmoedigheid tegenover een harde natuur, maar een innerlijke halfslaap die de wereld zachtjes van vorm laat wisselen. Waar het Chinese gedicht stoïcijnse aanvaarding suggereert, toont Lucebert een dromende aanvaarding, een rust die voortkomt uit het vermogen van de geest om de werkelijkheid te herschikken.

    In Visser van Ma Yuan zet een halfslaap de wereld op zijn kop. De tegenstellingen worden niet als conflict opgevoerd, maar als zachte verschuivingen. De visser is het centrum waarin de omkering oplost. De wereld keert zich om omdat het bewustzijn schuift. Daarmee sluit Lucebert opvallend aan bij de spirituele kern van veel Chinese schilderkunst en poëzie waar de mens rust vindt in het midden van beweging, niet door zich af te zonderen maar door zich te laten meebewegen. Het taoïsme is in dit opzicht ook niet veraf.

    Het slotgedicht van de bundel Over de afgrond en de luchtmens is een meesterlijke synthese van vrije geest en contemplatieve traditie. Het gedicht toont hoe rust niet statisch hoeft te zijn. In de halfslaap van de visser worden de wetten van de wereld tijdelijk omgekeerd, en ontstaat een poëtische ruimte waarin de mens zowel aanwezig als losgemaakt is. Betekenis ontstaat niet uit de feitelijke werkelijkheid zelf, maar uit de manier waarop de mens ze opneemt, herhaalt en innerlijk vormgeeft. Waardoor een evenwicht ontstaat tussen wat gebeurt en hoe het wordt beleefd.

    Bronnen:

    Lucebert, Van de afgrond en de luchtmens, A.A.M. Stols, 1953
    Anbeek, T., Goedegebuure, J., & Vervaeck, B., Lexicon van literaire werken (1989–2014), Wolters-Noordhoff, 2014

    Auteur artikel: Edward Hoornaert