luchtmens

online literair tijdschrift


  • Bij een fragment (2) – Moet dwalen (Charlotte Mutsaers)

    Bij een fragment (2) – Moet dwalen (Charlotte Mutsaers)

    “Ze struikelen over de vele keien en de wirwar van slierten, takken en openliggende boomwortels. Ze soppen in hun schoenen vanwege minigootjes en verborgen plekjes moerasgrond. Nee, dit is geen dolen, dit is ploegen. Met man en macht spant het bos tegen hen samen, dat mag duidelijk zijn. En wie hier niet over dezelfde man en macht beschikt stelt weinig voor. Dan te bedenken dat er bushcrafters bestaan die grif voor zulke beproevingen betalen. Dat horden mensen boeken voor peperdure endurance- of survival-tochten in uitheemse oorden, tot in Afrika toe. Uit vrije wil! Omdat ze van mening zijn dat overleven spannender is dan leven, en zich verheugen op buitenseks en bosvlees. Hedonisme in zijn meest belabberde vorm. Of masochisme, dat kan ook.

    (Uit: Moet dwalen, Charlotte Mutsaers, Prometheus, 2026, pp. 105-106)

    Wie ooit de weg kwijtraakte in een bos, weet dat de natuur niet altijd geruststelt en dat de stad, ondanks al haar rumoer, soms meer geborgenheid biedt dan het omringende groen. Dat de natuur een zuivere bron van rust is en de stad een poel van vervreemding, behoort tot de hardnekkigste clichés van de romantiek. In haar roman Moet dwalen haalt Charlotte Mutsaers dit stereotiepe beeld echter met speelse overtuiging onderuit.

    Daarin staat ze overigens niet alleen. De radicale perspectiefverschuiving die zij doorvoert – waarbij niet de stad, maar het bos als beklemmend en vijandig wordt ervaren – sluit aan bij een literaire contra-traditie die zich afzet tegen de romantische idealisering van de natuur. Waar romantische auteurs het landschap opvoerden als een bron van zuiverheid, waarheid en innerlijke harmonie, verschijnt het bij Mutsaers juist als een weerbarstige, ontregelende omgeving.

    Het bos is hier geen schilderachtig decor, maar een actieve macht die ‘met man en macht’ lijkt samen te spannen tegen de voortploeterende mens. Keien, modder en blootliggende boomwortels vormen geen pittoreske details, maar obstakels die weerstand bieden aan elke stap vooruit. Verdwalen krijgt daardoor niets idyllisch of romantisch, het mondt uit in fysieke uitputting en een ontwrichtende desoriëntatie.

    Die beklemmende ervaring roept onmiddellijk de echo op van een van de beroemdste openingsbeelden uit de wereldliteratuur: ‘Nel mezzo del cammin di nostra vita / mi ritrovai per una selva oscura’ (Divina Commedia, Dante Alighieri). Bij Mutsaers klinkt dit verderop in de roman zo: ‘Op ’t midden van ons levenspad gekomen, / kwam ik bij zinnen in een donker woud’. Net als bij Dante is dit woud niet zomaar een geografische plek, maar een spirituele staat van zijn. Het is de selva oscura waarin de rechte weg verloren is gegaan en de menselijke maat ontbreekt. Deze natuur bezit niets moederlijks of troostends meer. Ze sluit zich als een onverschillige massa van vocht en duisternis om de personages heen. Isi struikelt daardoor niet alleen over tastbare takken, maar vooral over zijn eigen innerlijke ontreddering.

    In die verstikkende claustrofobie van het groen doorprikt Mutsaers bovendien de hedendaagse cultus van survival en bushcraft. Ze ontmaskert peperdure endurance-tochten in uitheemse oorden sardonisch als ‘hedonisme in zijn meest belabberde vorm’ of plat masochisme. De natuur kan immers pas een idylle worden als je de luxe hebt om er weer uit te vertrekken. De hippe aanname dat ‘overleven spannender is dan leven’ wordt genadeloos gecounterd door de rauwe realiteit van de uitputting. De mens leeft immers niet van de heroïek van pure autonomie, maar van de kwetsbaarheid van het alledaagse bestaan.

    In confrontatie met de harde geslotenheid van de natuur ontstaat er bij protagonist Isi dan ook een verrassend verlangen naar de stad. Dit verlangen wordt bewust gekoppeld aan onaantrekkelijke stedelijke kenmerken. Isi smacht naar koolmonoxide, ronkende bussen, zwarte longen en ‘het fijnste van alle fijnstoffen’. Onder deze ironische, provocerende overdrijving schuilt echter een diepe, ernstige hunkering naar menselijke nabijheid. Waar het bos de mens isoleert, biedt de geconstrueerde wereld van steen en gewapend beton juist een bedding voor de medemens.

    Deze stedelijke lofzang lijkt zich te ontvouwen als een ‘architectuur van de ontwapening’. Straten leiden naar huizen, huizen hebben muren, muren hebben deuren, en heel soms gaat er eentje open. Waar muren doorgaans worden geassocieerd met scheiding, creëren ze hier juist bijna een architectonische voorwaarde voor gastvrijheid en ware ontmoeting. Ontmoeten wordt hier het letterlijk opheffen van het moeten, van de dwingende overlevingsstrijd die het bos dicteert. In de natuur moet men standhouden, in de stad mag men simpelweg bestaan.

    ‘Maar een stad is guller en minder zwaar gekleed, en heeft tenminste straten. En aan die straten liggen huizen, en die huizen hebben muren, en die muren hebben deuren. En bij hoge uitzondering gaat zo’n deur nog voor je open ook. En dat er dan iemand op de drempel staat die jou omarmt en zonder argwaan binnenlaat: ‘Entrez, mijn beste. Je hoeft niks uit te leggen, ik zie zo wel wat er in jou omgaat.’ En dat hij dan onthaald wordt op tomatensoep, gerookte ossenworst, een knuffel en een goed glas wijn. Om en nabij de situatie zoals die geschetst wordt in het liedje ‘L’Auvergnat’ van Georges Brassens. Die onverwachte hartelijkheid van een onbekende die zomaar op je pad komt en bereid is om jou te verwarmen zonder tegenprestatie. Gewoon omdat hij je ziet zitten. Gewoon omdat hij jou aardig en aantrekkelijk vindt en de moeite waard. Gewoon dát dus. Maar dit dat komt wel op het belangrijkste van het hele leven neer. Ja, een stad is toch wel een zalig oord waar de zwaarste tobberijen soms zomaar van je afvallen. Niet voor niets wordt er op het platteland verhoudingsgewijs zoveel meer gezelfmoord. Hij mag dan een natuurminnaar zijn, op dit moment voelt hij zich een echte stadsrat.”

    De beschaving biedt hier wat de natuur weigert, namelijk een warm onthaal zonder tegenprestatie of achterdocht. Mutsaers maakt dit verlangen invoelbaar door het uiterst concreet en alledaags te houden. Geen abstracte humanitaire idealen, maar tastbare tekens van zorg en erkenning: een bord ‘tomatensoep, gerookte ossenworst, een knuffel en een goed glas wijn’. Het is de exacte belichaming van de onverwachte goedheid die Georges Brassens bezingt in zijn chanson L’Auvergnat. Die van de vreemdeling die zomaar een vuur voor je aansteekt en je warmte geeft terwijl ieder ander de deur voor je neus dichtslaat, zonder iets terug te verwachten.

    Met de paradoxale slotzin ‘Hij mag dan een natuurminnaar zijn, op dit moment voelt hij zich een echte stadsrat’ sluit de roman aan bij het fundament van de modernistische literatuur. Binnen deze traditie wordt de metropool niet herleid tot louter vervuiling en moreel verval, maar juist gevierd als een dynamisch knooppunt van intensiteit, toevalligheid en existentiële vrijheid. De stad vormt de noodzakelijke tegenpool van de landelijke isolatie.

    Isi’s expliciete hunkering naar een bain de foule is meteen een knipoog naar het universum van Charles Baudelaire. In zijn essaybundel Le Peintre de la vie moderne en in zijn prozagedichten van Le Spleen de Paris introduceerde Baudelaire de figuur van de flâneur: de doelloze, hartstochtelijke toeschouwer die zijn thuis kiest in het vluchtige en het mobiele van de massa. Voor Baudelaire was de stad een alchemistische smeltkroes, een plek waar de dichter de grauwheid van het moderne bestaan kon omsmelten tot pure poëzie. De straat en de menigte vormen bij hem geen bedreiging, maar juist de plek waar de moderne mens via toevallige ontmoetingen zijn eigen bestaan spiegelt en deelt.

    Ook James Joyce tilde in zijn meesterwerk Ulysses de stad op tot een complete kosmos waarin de totaliteit van het menselijk leven besloten ligt. Ondanks zijn intense haat-liefdeverhouding met zijn geboortegrond, zag hij de metropool als de ultieme, pulserende inspiratiebron. Dublin bood hem de anonimiteit en kosmopolitische vrijheid die de verstikkende afzondering hem ontzegde. Zelfs bij een auteur zoals Franz Kafka, die de stad schetst als een ondoordringbaar, bureaucratisch labyrint, blijft het ook daar de enige plek waar de menselijke complexiteit überhaupt zichtbaar en voelbaar wordt. De echte leegte en vervreemding liggen immers buiten de beschaving, in de kille stilte van het onmenselijke landschap.

    Mutsaers’ fragment herinnert ons via deze vertrouwde literaire tradities aan een even kil als reëel gegeven, namelijk dat er op het platteland verhoudingsgewijs zoveel meer ‘gezelfmoord’ wordt omdat de natuur er onverschillig zwijgt. De mens is ten diepste geen wezen dat opgaat in het bos, maar een kwetsbaar wezen dat leeft van blikken, stemmen en aanrakingen. De stad, met al haar stank, rumoer en kunstmatigheid, is in Moet dwalen niet de plaats van de vervreemding, maar juist de plek waar het leven (in al zijn complexiteit én nabijheid) weer echt mogelijk wordt.

    Auteur artikel: Edward Hoornaert

  • Bij een vers (2) – Maarten Inghels

    Bij een vers (2) – Maarten Inghels

    ‘Stiller dan de mot in het gordijn worden we haast nooit’

    (Uit: Waakzaam, Maarten Inghels)

    De mot is wellicht één van de meest intrigerende dieren in de poëzie. En niet in het minst omwille van de ambigue symboliek die ze met zich mee draagt. Ze beweegt zich in een schemergebied tussen aantrekking en ondergang, tussen kwetsbaarheid en koppigheid, tussen schoonheid en verval. Waar de vlinder zich moeiteloos laat bewonderen in het volle daglicht, leeft de mot in de marge van de nacht – minder zichtbaar, minder geliefd, maar des te mysterieuzer.

    Misschien is het precies daarom dat dichters steeds opnieuw naar haar terugkeren. De mot belichaamt een verlangen dat zichzelf niet helemaal begrijpt. Ze cirkelt om het licht alsof daarin een waarheid verscholen ligt die groter is dan haar eigen bestaan. Maar hetzelfde licht dat haar lokt, kan haar ook vernietigen. In dat roekeloze naderen schuilt iets diep menselijks, namelijk de neiging om ons over te geven aan wat ons tegelijk aantrekt en verwondt.

    De vlinder krijgt kleur, ondergaat een metamorfose en oogst bewondering terwijl de mot de stilte van nachtelijke kamers belichaamt, het stof van vergeten hoeken. Ze verschijnt vaak onverwacht. Achter gordijnen, in de plooien van kleren en tussen boekenruggen. Bijna spookachtig, alsof ze afkomstig is uit een gebied tussen droom en herinnering. En toch is de mot geen louter donker symbool. Wie aandachtig kijkt, ontdekt in haar fragiele vleugels een verborgen pracht. Ze blinkt uit in subtiele patronen, zachte kleuren en een haast fluwelige aanwezigheid. Ze herinnert ons eraan dat schoonheid niet altijd stralend hoeft te zijn. Soms leeft schoonheid juist in het onopvallende, in wat slechts zichtbaar wordt voor wie bereid is langer te kijken.

    In de poëzie wordt de mot zo een wezen van paradoxen. Ze zoekt het licht, maar behoort de nacht toe. Ze is broos, maar wordt gedreven door een ontembare drift. Ze verdwijnt gemakkelijk uit het zicht, maar laat een beeld achter dat moeilijk vergeten raakt. Misschien herkennen we ons daarom in haar. Omdat ook de mens voortdurend beweegt tussen verlangen en verlies, tussen de drang om dichterbij te komen en de angst om daaraan ten onder te gaan.

    Onwillekeurig roept het vers The Death of the Moth van Virginia Woolf op. In dat korte essay beschrijft Woolf een mot die tegen het raam fladdert in een onbeduidend gevecht met de dood. De mot wordt bij haar een concentratiepunt van kwetsbaar leven: klein, onaanzienlijk, maar tegelijk bezield door een ontembare levenskracht. Waar Woolf kijkt naar de strijd van de mot, kijkt dit vers naar haar stilte. Toch delen beide teksten dezelfde verwondering, namelijk dat in zo’n gering wezen een hele metafysica van aanwezigheid verscholen kan liggen.

    De mot – een van de kleinste, meest vergankelijke bewoners van het huis – wordt bij aanvang van het gedicht van Maarten Inghels maatstaf voor een menselijke toestand. Een stilte die niet zomaar afwezigheid van geluid is, maar een vorm van verdwijnen. Niet zoals de vlinder, die zich aan het licht toont, maar als iets dat slechts zichtbaar wordt in een trilling van stof, een vluchtige schaduw in het tanende licht.

    Het vers suggereert dat mensen zelden het punt bereiken waarop ze volledig, zonder veel gerucht, opgaan in hun omgeving (‘stiller dan […] worden we haast nooit’). Dat ‘haast’ is cruciaal en laat de deur op een kier. Soms misschien wel – in een slaapkamer bij avondlicht, in een moment van gelaten intimiteit, in ouderdom, na verdriet – worden mensen even zo stil als die mot. Komen zij tot een haast volmaakte bescheidenheid van bestaan. Zijn ze aanwezig zonder zich op te dringen, houden ze zich op in de randzones van het waarneembare.

    Er is iets diep ontroerends aan de kwetsbaarheid en vergankelijkheid van dit kleine nachtelijke diertje. Een mot lijkt immers altijd op de rand van verdwijnen te bestaan. Niet zozeer te vliegen als wel op te lossen in de lucht waarin ze beweegt, zoals bij Rilke:

    Kleine Motten taumeln schauernd quer aus dem Buchs ;
    sie sterben heute Abend und werden nie wissen,
    daß es nicht Frühling war.

    Haar vlucht is geen glamoureuze onderneming, maar een aarzeling, een tastende beweging naar warmte, naar licht, naar iets wat ze niet begrijpt en dat haar naar het leven staat. De mot is geen symbool van schoonheid, maar van broos bewustzijn. Zij draagt de melancholie van het kleine bestaan. Is niet heroïsch noch uitzonderlijk, maar stil aanwezig aan de rand van onze aandacht. Een leven dat ruimte laat voor vergissing. Opgaat in een werkelijkheid die niet klopt. En juist daarin weerspiegelt ze onze drang om naar licht te bewegen zonder zeker te weten of het werkelijk lente is. De laatste regel van Rilkes gedicht is dan ook verwoestend zacht. De tragedie van motten ligt niet in hun dood, maar in hun misverstand. Ze zijn gelokt door een vals seizoen, een voortijdige zachtheid. Leven dat zich opent op het verkeerde moment.

    Het vers van Inghels behoedt zich echter voor drama en legt slechts een schaal van stilte aan. En ergens daarop bevindt zich de mens. Doorgaans luidruchtiger dan hij denkt, zwaarder aanwezig dan hem lief is. Het gedicht reikt meteen ook veel verder dan het openingsbeeld van de mot. Want de stilte waarvan sprake is, blijkt uiteindelijk niet enkel een eigenschap van dat kleine nachtwezen, maar ook van degene die verdwenen is. Het gedicht draagt immers de opdracht ‘Voor H.V.I. (1928–2010)’ en krijgt daardoor het karakter van een zachte elegie. Een poging om iemand aanwezig te houden in de taal, terwijl diens afwezigheid steeds voelbaarder wordt. Dat H.V.I. een ‘eenzame uitvaart’ kreeg – een laatste saluut aan mensen die zonder aanwezigheid van familie of vrienden worden begraven of uitgestrooid – werpt een extra, aangrijpende schaduw over het gedicht. De mot in het gordijn wordt zo meer dan een vergelijking, zij wordt een manier om over voortbestaan na te denken.

    Opmerkelijk is bovendien dat het tastbare voorbij de dood niet losgelaten wordt. Er blijven kleine bewegingen mogelijk: een hand die misschien nog een worm aanraakt, een maan die een walsje draait, een zwerfkat die blijft blazen naar het nachtlicht. Alsof de werkelijkheid, ondanks het verdwijnen, nog subtiele tekens van aanwezigheid bewaart. De stilte is in het gedicht van Inghels geen leegte, maar een andere vorm van nabijheid. Juist daarom krijgt het beeld van de mot zijn volle gewicht binnen het geheel van het gedicht. De mot leeft in de plooien van het huis, nauwelijks zichtbaar, maar is toch aanwezig. Evenzo leeft de herinnering voort in de marge van het dagelijkse.

    Misschien suggereert Inghels uiteindelijk dat rouw niet bestaat uit het vasthouden van een stem, maar uit het leren luisteren naar wat bijna verdwenen is. Naar het geritsel achter het gordijn, naar een beweging die zich nauwelijks nog laat onderscheiden van stilte. In het licht van De Eenzame Uitvaart (waarvan de dichter de oprichter is) krijgt dat luisteren bovendien een maatschappelijke dimensie. Poëzie wordt hier niet enkel kunst, maar ook een laatste vorm van aandacht. Een weigering om iemand volledig in anonimiteit te laten verdwijnen. De mot wordt dan het beeld van een bestaan dat niet ophoudt door te verdwijnen, maar dat zich juist vanuit zijn broosheid dieper in de wereld nestelt. En daarin schuilt de ontroerende omkering van het gedicht: hoewel niets je nog aanraakt, toch blijft alles nog heel even zachtjes naar je reiken.

    Bron: Maarten Inghels, Waakzaam, De Bezige Bij Antwerpen, 2011

    Auteur artikel: Edward Hoornaert